قمش؛ گنجی تاریخی در اعماق زمین + فیلم

به گزارش سرویس وبگردی خبرگزاری صدا و سیما، وارد محله شیدانه امام رضا (ع) که می‌شوی در کنار مسجد یک در چوبی و سنتی خودنمایی می‌کند که رنگ و بوی تاریخ را به مشام هر رهگذری می‌رساند. در چوبی را که باز کنی با فضا و پله‌های متعددی مواجه می‌شوی که باپیمودن هر پله که رو به پایین است، گویی بیشتر به اعماق تاریخ نزدیک می‌شوی. دیوار‌های سنگی و آجری و پله‌های محکم ساخته شده از آجر که قدمتشان به قرن هاپیش باز می‌گردد مصداق جمله دزفول شهر آجر هستند و سقفی که اقتدار و شکوه تمدنی بی نظیر از آن می‌بارد. ۷۴ پله ورودی قمش که به گویش دزفولی به سَربِطاق چوقابافان معروف است را که طی کنی به قمش مومنان می‌رسی، قمشی که پس از احیای چندصدمتر ازآن با نورپردازی‌های بی نظیرش تو را به پیمودن ادامه مسیر تشویق می‌کند.
در طول راه بوی آب و آجر که شناسنامه دزفول است آغشته می‌شود. احیاگران قمش در مسیر آن، کوزه‌های سفالی و زیرانداز‌های سنتی و چند مجسمه مرد و زن را جانمایی کرده اند که فضا را بیش از پیش تاریخی کرده است. راه رفتن در مسیر تونلی قمش و مشاهده سقف و دیوار‌های آجری وسنگی نشان از تلاشی کم نظیر برای احیای آن و همت والای گذشتگان این دیار برای زندگی دارد.

تاریخچه قمش و سَربِطاق‌ها
قمش (قنات) به معنی کاریز و مجرای آب زیرزمینی است که قدمتی چندهزار ساله در دزفول داشته و در گذشته برای استفاده از آب رودخانه حفاری شده اند. در خوزستان به ویژه در شهر دزفول به دلیل وجود آب‌های سطحی و جاری بودن رودخانه دز، این فناوری بومی‌سازی و آب رودخانه جایگزین آب‌های زیرزمینی شد. در دزفول مردمانش با حفر تونل‌هایی به نام «قمش» در چند کیلومتر بالاتر از شهر و از کناره رود دز آب را به اندازه معین به سمت شهر هدایت می‌کردند و پس از مصارف شهری این آب مسیر خود را در خارج از شهر برای سیراب کردن زمین‌های کشاورزی ادامه می‌داد. مردم دزفول این راه دسترسی به کانال حفر شده را «سَربِطاق» می‌گفتند.

این قنات‌ها از منحصر به فردترین شبکه زیر زمینی آب در جهان محسوب شده که بخش عمده‌ای از آب مورد نیاز بخش کشاورزی، آب آشامیدنی و مصرف روزانه مردم دزفول را تامین کرده و در هشت سال جنگ نیز به عنوان پناهگاه و امدادرسانی به مصدومان مورد استفاده قرار می‌گرفت. در واقع قمش در اصطلاح قدیم به تونل‌های آبرسان زیرزمینی گفته می‌شد که آب رودخانه دز را به تمام نقاط شهر می‌رساند و قدمت آن‌ها به زمان عیلامیان باستان می‌رسد. «سربطاق» نیز مجرایی به شکل سرداب بود که به صورت مستقیم و با شیب ۴۵ درجه تا محل جریان آب به وسیله پلکانی که گاه دارای ۱۰۰ پله بود پیش می‌رفت. به علت گرمای طاقت‌فرسای تابستان، قمش و سربطاق‌ها نقش بسیار مهمی در ادامه زندگی و حیات شهر دزفول ایفا کرده‌اند. در گذشته تعداد ۱۴ سَربِطاق در دزفول وجود داشته که به دلیل توسعه شبکه آب‌رسانی شهر از دهه ۴۰ شمسی به بعد کم‌کم کارکرد خود را از دست داده و متروکه و بعضی حتی تبدیل به مسیر فاضلاب شدند. آثار آن‌ها در دهه ۵۰ و حتی تا اوایل دهه ۶۰ نیز موجود بود که به دلیل نشست زمین و خطرات احتمالی آن و اغلب با آوار‌های ساختمان‌ها که غالباً در اثر موشک باران شهر در زمان جنگ تحمیلی تخریب می‌شدند پر شدند و دهانه آن‌ها بسته شد.

معرفی قمش مؤمنان (چوقابافان)
قمش مؤمنان دزفول در گذشته آب مورد نیاز یک هزار و ۲۰۰ هکتار از زمین‌های کشاورزی این منطقه را تامین می‌کرده است. وجه تسمیه این قمش به نام متولی وقت مسجد، صادق قلی چوقابافان است. این مسجد در زمان جنگ تحمیلی مورد اصابت موشک قرار می‌گیرد و عده زیادی به شهادت می‌رسند که در عملیات خاکبرداری و خارج کردن شهدا از زیرآوار خاک‌ها به درون این قمش ریخته می‌شود و بدین ترتیب قمش مومنان پس از آن واقعه برای سال‌ها زیر خاک پنهان می‌شود. چند سالی است که با گذشت سال‌ها این گنجینه آجری با همت فردی به نام سعید قلیان که از اهالی محله شیدانه امام رضا (ع) است از زیرآوار‌ها رونمایی و احیا شده و اکنون به یکی از مکان‌های جذاب و گردشگری دزفول تبدیل شده است. ورودی این قمش مومنان یعنی سَربه طاق چوقابافان در خیابان طالقانی، پشت بقعه سیدمحمود و در جنب مسجد و شیدانه امام رضا (ع) دزفول واقع شده است.

منابع:

ایسنا 

مهر