گامی امیدوارکننده در حفاظت از لاک‌پشتان دریایی با مشارکت اجتماعی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما متن یادداشت احمدرضا لاهیجان‌زاده معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌ها به شرح زیر است:

۲۳ می‌ هر سال، همزمان با روز جهانی لاک‌پشت‌ها، فرصتی فراهم می‌شود تا بار دیگر توجه افکار عمومی، نهاد‌های مسئول و جوامع محلی به اهمیت حفاظت از یکی از کهن‌ترین ساکنان زمین جلب شود؛ گونه‌هایی که میلیون‌ها سال پیش از پیدایش انسان در سیاره ما زیسته‌اند و امروز به دلیل فشار‌های فزاینده انسانی و تغییرات محیطی، بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید قرار گرفته‌اند. در میان این گونه‌های ارزشمند، لاک‌پشتان دریایی جایگاهی ویژه دارند؛ موجوداتی شگفت‌انگیز که سلامت آنها به‌طور مستقیم با پایداری اکوسیستم‌های دریایی و ساحلی پیوند خورده است.

در آغاز باید به این نکته مهم اشاره کرد که لاک‌پشتان دریایی تفاوت‌های بنیادینی با لاک‌پشتان خشکی‌زی دارند. اندام‌های حرکتی این گونه‌ها به صورت باله‌هایی قدرتمند برای شنا در آب تکامل یافته و شکل لاک آنها نیز به گونه‌ای است که امکان حرکت در پهنه‌های وسیع دریایی را فراهم می‌کند. برخلاف لاک‌پشتان خشکی‌زی که عمدتاً در زیستگاه‌های زمینی سکونت دارند، لاک‌پشتان دریایی بیشتر عمر خود را در آب سپری می‌کنند و تنها برای تخم‌گذاری به سواحل بازمی‌گردند. این گونه‌ها قادرند هزاران کیلومتر مهاجرت کنند و پس از سال‌ها مجدداً به همان ساحلی بازگردند که در آن متولد شده‌اند؛ پدیده‌ای شگفت‌انگیز که بیانگر پیچیدگی نظام‌های طبیعی و اهمیت حفاظت از زیستگاه‌های ساحلی است.

سواحل جنوبی ایران در خلیج فارس و دریای عمان از مهم‌ترین زیستگاه‌های زیست، تغذیه و زادآوری لاک‌پشتان دریایی در منطقه به شمار می‌رود. استان‌های بوشهر، هرمزگان، سیستان و بلوچستان و خوزستان هر یک بخشی از این پهنه ارزشمند زیستی را دربر می‌گیرند و سالانه میزبان حضور گونه‌های مختلف لاک‌پشتان دریایی هستند. در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان تاکنون گونه‌هایی نظیر لاک‌پشت سبز، لاک‌پشت منقار عقابی، لاک‌پشت زیتونی، لاک‌پشت سرخ و در مواردی لاک‌پشت چرمی گزارش شده‌اند که بسیاری از آنها در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) در زمره گونه‌های در معرض تهدید قرار دارند.

در میان زیستگاه‌های جنوبی کشور، استان بوشهر جایگاهی ویژه در برنامه‌های پایش و حفاظت از لاک‌پشتان دریایی دارد. نتایج سرشماری‌ها و برنامه‌های تگ‌گذاری انجام‌شده طی سال‌های گذشته نشان می‌دهد که این استان همچنان یکی از مهم‌ترین سواحل تخم‌گذاری لاک‌پشتان دریایی کشور محسوب می‌شود. بررسی روند آماری ثبت و تگ‌گذاری لاک‌پشتان دریایی در استان بوشهر از سال ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۲، بیانگر توسعه فعالیت‌های حفاظتی، ارتقای نظام پایش و افزایش مشارکت جوامع محلی و دستگاه‌های همکار است.

بر اساس داده‌های ثبت‌شده، تعداد کل لاک‌پشتان ثبت و تگ‌گذاری‌شده از ۱۵۳ مورد در سال ۱۳۹۴ به ۴۱۶ مورد در سال ۱۴۰۲ رسیده است. همچنین تعداد تگ‌های جدید از ۱۳۰ مورد در سال ۱۳۹۴ به ۳۱۵ مورد در سال ۱۴۰۲ افزایش یافته و تگ‌های بازیافتی نیز از ۲۳ مورد به ۱۰۱ مورد رسیده است. افزایش تعداد تگ‌های بازیافتی، شاخصی مهم در ارزیابی موفقیت برنامه‌های حفاظتی محسوب می‌شود؛ چرا که نشان می‌دهد بخشی از لاک‌پشتان ماده پس از پیمایش‌های طولانی دریایی، بار دیگر برای تخم‌گذاری به همان سواحل بازگشته‌اند.

در سال ۱۴۰۰ شاهد جهشی چشمگیر در آمار ثبت‌شده بودیم؛ به‌گونه‌ای که تعداد کل موارد ثبت‌شده به ۴۰۳ مورد رسید. این روند افزایشی در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ نیز استمرار یافت و نشان داد که اقدامات حفاظتی و پایشی در سواحل استان بوشهر توانسته است زمینه بهتری برای حفاظت از این گونه‌های ارزشمند فراهم آورد. در سال ۱۴۰۴ نیز تعداد ۲۳۷ تگ جدید و ۱۱۰ تگ بازیافتی در استان بوشهر ثبت شده که استمرار حضور لاک‌پشتان در سواحل تخم‌گذاری و تداوم برنامه‌های میدانی را تأیید می‌کند.

سازمان حفاظت محیط زیست طی سال‌های گذشته برنامه‌های گسترده‌ای را برای حفاظت از لاک‌پشتان دریایی اجرا کرده است. اجرای سرشماری و پایش سالانه، برنامه‌های تگ‌گذاری و شناسایی، حفاظت از زیستگاه‌های تخم‌گذاری، انتقال تخم‌ها از مناطق پرخطر به مناطق امن در مواقع اضطراری، آموزش جوامع محلی، کاهش تهدیدات ناشی از صید ضمنی، همکاری با مراکز دانشگاهی و پژوهشی و توسعه تعاملات منطقه‌ای و بین‌المللی از جمله مهم‌ترین این اقدامات بوده است.

در همین راستا، برنامه اقدام ملی حفاظت از لاک‌پشتان دریایی در سال‌های گذشته تدوین شد تا به عنوان نقشه راه ملی حفاظت از این گونه‌ها، چارچوبی منسجم برای مدیریت تهدیدها، ارتقای دانش فنی، توسعه همکاری‌های بین‌بخشی و تقویت برنامه‌های حفاظتی فراهم آورد. همچنین دبیرخانه ملی حفاظت از لاک‌پشتان دریایی با مشارکت سازمان منطقه آزاد چابهار و دانشگاه آزاد اسلامی واحد چابهار ایجاد شد که طی سال‌های اخیر نقش مؤثری در هماهنگی فعالیت‌های علمی، پژوهشی و اجرایی ایفا کرده است. برگزاری سمپوزیوم‌های سالانه تخصصی توسط این دبیرخانه، بستری ارزشمند برای تبادل تجربیات، ارائه نتایج مطالعات، توسعه همکاری‌های علمی و جلب مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد و کارشناسان داخلی و بین‌المللی فراهم کرده است.

یکی از تحولات امیدوارکننده در سال‌های اخیر، گسترش مشارکت اجتماعی در حفاظت از لاک‌پشتان دریایی بوده است. جوامع محلی، صیادان، فعالان محیط زیست و سازمان‌های مردم‌نهاد نقش مؤثری در حفاظت از سواحل تخم‌گذاری و کاهش تهدیدات ایفا کرده‌اند. در پی آلودگی‌ها و آسیب‌های ایجادشده در برخی زیستگاه‌های ساحلی ناشی از تنش‌ها و شرایط جنگی اخیر، تعدادی از سازمان‌های مردم‌نهاد نیز آمادگی خود را برای مشارکت در پاکسازی زیستگاه‌ها و همکاری در برنامه‌های حفاظتی اعلام کرده‌اند که این امر می‌تواند نقش مهمی در احیای زیستگاه‌های آسیب‌دیده و کاهش فشار بر اکوسیستم‌های ساحلی داشته باشد.

همچنین صنایع مستقر در سواحل جنوبی کشور، به‌ویژه صنایع نفت، گاز و پتروشیمی، در چارچوب مسئولیت‌های اجتماعی خود طی سال‌های اخیر از بخشی از برنامه‌های پایشی، حفاظتی و آموزشی مرتبط با لاک‌پشتان دریایی حمایت کرده‌اند. مشارکت این صنایع در تأمین تجهیزات پایش، حمایت از برنامه‌های آموزشی و همکاری در برخی طرح‌های میدانی، نمونه‌ای از ضرورت هم‌افزایی میان توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط زیست دریایی است. بدون تردید، استمرار و تقویت این مشارکت‌ها می‌تواند نقش مهمی در حفاظت پایدار از زیستگاه‌های حساس دریایی ایفا کند.

با این حال، تهدیدات پیش‌روی لاک‌پشتان دریایی همچنان جدی است. آلودگی‌های نفتی، تخریب زیستگاه‌های ساحلی، توسعه نامتوازن سواحل، ورود پسماند‌های پلاستیکی به دریا، تغییرات اقلیمی، صید ضمنی و در ماه‌های اخیر آثار ناشی از شرایط جنگی و تنش‌های منطقه‌ای، فشار مضاعفی بر زیستگاه‌های حساس این گونه‌ها وارد کرده است. آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های نظامی، پسماند‌های خطرناک، آلودگی صوتی و نوری و تخریب بخشی از سواحل تخم‌گذاری، می‌تواند چرخه طبیعی زادآوری این گونه‌ها را با اختلال مواجه سازد.

از این‌رو ضروری است در دوره پیش‌رو، برنامه‌های مدیریت بحران زیست‌محیطی در مناطق ساحلی کشور تقویت شود و اقداماتی نظیر پایش مستمر آلودگی‌ها، پاکسازی زیستگاه‌های تخم‌گذاری، ارزیابی خسارات زیست‌محیطی، بازسازی سواحل آسیب‌دیده، تقویت تیم‌های امداد و نجات حیات‌وحش دریایی، توسعه بانک‌های اطلاعاتی، ارتقای همکاری‌های منطقه‌ای و افزایش مشارکت جوامع محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد با جدیت بیشتری دنبال شود.

بزرگداشت روز جهانی لاک‌پشت‌ها، بیانگر اهمیت حفاظت از این گونه‌های ارزشمند و پاسداری از سلامت اکوسیستم‌های دریایی، تنوع زیستی و میراث طبیعی نسل‌های آینده است. مسئولیت ما در قبال این موجودات کهن، مسئولیتی ملی، منطقه‌ای و جهانی است و تحقق آن جز با همدلی، مشارکت عمومی و تداوم اقدامات علمی و حفاظتی ممکن نخواهد بود.