پخش زنده
امروز: -
عطر بارانخورده در شیبهای مازندران؛ روایت مردمی از فصل برداشت گل محمدی
در روزهایی که مه صبحگاهی هنوز روی دامنهها لم داده و صدای چیدن گلها با آواز پرندگان درهم میآمیزد، کشاورزان مازندرانی فصل تازهای از اقتصاد و زندگی را در اراضی شیبدار رقم میزنند؛ «برداشت گل محمدی».
به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مازندران، مازندران را بیشتر با شالیزارهای لغزان در باد، باغهای مرکبات و جنگلهای انبوه میشناسند؛ اما چند سالی است که چشمانداز تازهای به این استان افزوده شده؛ چشماندازی صورتی، خوشعطر و کمتوقع. کشت گل محمدی بهعنوان یکی از راهکارهای بهرهبرداری اقتصادی از اراضی شیبدار، آرامآرام جای خود را در دامنههای شرقی و غربی استان باز کرده و اکنون در بسیاری از روستاها کنار فعالیتهای سنتی کشاورزی، فصل جدیدی از امید و درآمد را به روستاییان هدیه میدهد. گزارش پیشرو روایتی است از صبحهای زود، دستهای پینهبسته، بوی معطر گلهای بارانخورده و قصههای مردمی که با این گل ظریف، اما مقاوم، زندگی تازهای را تجربه میکنند.
صبح هنوز کاملاً بیدار نشده است. مه نازکی روی پهنهی دامنههای شیبدار «بندپی بابل»، «بلده»، «سوادکوه» و «گلوگاه» نشسته و نور خورشید با احتیاط میان شاخههای بلوط و ارغوان خودش را به زمین میرساند. در این سکوت و نرمیِ صبحگاهی، صدای خشخش پاهایی که میان بوتههای گل محمدی حرکت میکنند، شنیده میشود. زنانی با چادرهای گلدار و مردانی با سبدهای حصیری، بیهیچ عجلهای، اما با دقت هرچه تمامتر، گلبرگهای صورتیرنگ را که شب پیش از سنگینی شبنم خمیده شدهاند، از شاخه جدا میکنند.
زهرا خانم، زن پنجاهسالهای که سبدی بزرگ را روی آرنجش نگه داشته، میان چیدن گلها میگوید: «قدیما این زمین فقط بوته خار داشت. هر سال باید هزینه میکردیم که علفهای هرز رو جمع کنیم. محصولی هم نمیداد. حالا هر صبح که میام، انگار دارم از دل زمین طلا جمع میکنم. گل محمدی کمخرجِ، اما پربرکته.»
این روایت، روایت بسیاری از کشاورزان مازندرانی است که سالها با مشکل فرسایش خاک، کمبود آب، درآمد پایین محصولات سنتی و سختی کار در اراضی شیبدار دستوپنجه نرم میکردند، حالا از رویش بوتههایی سخن میگویند که با حداقل آب، در سختترین شرایط خاکی و حتی در دامنههایی که پیشتر غیرقابلکشت به نظر میرسیدند، جان گرفتهاند.
حس قدم زدن میان گل بوتهها و استشمام عطر این محصول اقتصادی بی نطقر است. بدون اینکه کسی بخواهد، بوی گل در سراشیبیهای روستا راه میافتد؛ بویی که صبح زود از هر نقطهای میتوان حسش کرد. همان بویی که علیآقا، کشاورز کهنسال «لفور» با لبخند میگوید: «آدمو مست میکنه، این بوی اصیله. غصههامونو میبره.»
امیدی که از دل خاک سخت رویید
مازندران اگرچه سرزمین پرآبی است، اما واقعیت این است که بخش قابلتوجهی از اراضیاش در شیبهای تند قرار دارد؛ جاهایی که امکان کشت برنج و مرکبات نیست یا مقرونبهصرفه به نظر نمیرسد. از همینرو، کارشناسان کشاورزی در سالهای اخیر به دنبال محصولاتی گشتند که هم سازگار با شرایط آبوهوایی استان باشد، هم به آب کم نیاز داشته باشد و هم ارزشافزوده بالایی ایجاد کند. گل محمدی یکی از همین گزینهها بود.
در روستاهای منطقه «یانهسر» وقتی از رانندهی وانتِ سفیدرنگی که پشت مزرعهاش ایستاده میپرسم چرا گل محمدی؟ لبخند میزند و میگوید: «چون مثل بعضی محصولا نیس! آب زیاد نمیخواد، تو گرمای تیر هم قهر نمیکنه، تو سرما هم نمیمیره. تازه بازار گلاب و اسانسش همیشه هست. ما که قدرت سرمایهگذاری بزرگ نداریم، این بهترینه.»
گل محمدی از معدود گیاهانی است که میتواند در خاکهای فقیر، شیبهای تند و آبوهوای نیمهمرطوب تا نیمهخشک هم رشد کند. همین ویژگی باعث شده در استانهایی مثل اصفهان، کرمان، فارس و... سالهاست کشت آن رونق داشته باشد. اما مازندران به دلیل باران فراوان و خاک حاصلخیز، گلهایی بهمراتب معطرتر و سنگینتر تولید کرده و همین موضوع نگاه بسیاری از کشاورزان و سرمایهگذاران کوچک را به سمت این محصول جلب کرده است.
فصل برداشت؛ فصل همدلی
نزدیک ساعت هفت صبح است که کار چیدن تقریباً به نیمه میرسد. سبدهای حصیری از گلهای صورتی پر شدهاند و بوی شیرین و مخمری گلها در هوا پیچیده. در گوشهای از مزرعه، چند دختر جوان همراه مادران و مادربزرگهایشان گلها را از خارهای ریز پاک میکنند و در کیسههای بزرگ میریزند.
رویا، دختری که تازه دیپلم گرفته، به شوخی میگوید: «هفتهی برداشت که میرسه، ما میشیم کارگر رسمی مامانبزرگا. ولی خب، حال و هوای کار با گل خیلی بهتر از کارهای دیگه کشاورزیه»
او ادامه میدهد: «گل محمدی هم درآمد داره، هم کارش دل آدمو خوش میکنه. ما معمولاً با همین درامد خرجهامونو پوشش میدیم.»
در فرهنگ مازندرانیها، فصل برداشت محصولات همواره زمان همدلی و کار دستهجمعی بوده است؛ از نشا برنج گرفته تا برداشت مرکبات. حالا گل محمدی هم به این سنتها پیوسته و در بسیاری از روستاها بهانهای برای همکاری، جمعشدن خانوادهها و حتی برگزاری آیینهای کوچک محلی شده است.
در روستاهای «دودانگه» هنگام بازدید از یک مزرعه، صدای دایرهزن نوجوانی شنیده میشود که در گوشهی سایه، با ضربآهنگ محلی قطعهای شاد مینوازد. پیرزنی که در حال چیدن گل است میگوید: این کارا باعث شده جوونا هم بیان مزرعه؛ و تنها در شهر دنبال کار نباشن.
اقتصاد کوچک، اما پایدار
در بخشی از جادهی «بندپی شرقی»، ماشینی را میبینم که پشت صندوقش چند دیگ مسی و تعدادی شیشه گلاب چیده شده. صاحب ماشین، مردی سیوچندساله به نام عبدالله، در حال فروش گلاب تازه است. وقتی با او صحبت میکنم، میگوید: «گلابگیری رو تازه راه انداختم. اولش فکر میکردم فقط خودمون استفاده میکنیم، اما الان مشتریها از بابل، آمل و حتی تهران میان. کیفیت گل این منطقه حرف نداره.»
او توضیح میدهد که قیمت گلاب، بسته به نوع و روش تقطیر، متفاوت است. «درآمدش از خیلی کارای دیگه بهتره. تازه این فقط فروش گلابه، اسانس که دیگه یه دنیای جداست.»
اسانس گل محمدی از گرانترین اسانسهای جهان محسوب میشود و بخش مهمی از درآمد صنایع آرایشی، بهداشتی و دارویی را تشکیل میدهد. هرچند استخراج اسانس نیاز به تجهیزات پیشرفتهتری دارد،ام در مازندران بهتازگی بهسمت ایجاد کارگاههای کوچک رفتهاند و نتایج امیدوارکنندهای هم گرفتهاند.
ایران پیشتاز کشت گل محمدی
معاون توسعه مدیریت و منابع وزارت جهاد کشاورزی در رویداد گل محمدی در بابل با بیان اینکه ۲۹۰ هزار هکتار از زمینهای کشاورزی کشور زیر کشت گل محمدی است گفت: مازندران با داشتن حدود ۵۷۴ هکتار سطح کشت گل محمدی، رتبه نهم را در کشور دارد.
تیموری افزود: ایران پس از کشورهای بلغارستان، ترکیه و مراکش، دارای چهارم سطح کشت گل محمدی در جهان است.
او با بیان اینکه ایران با سابقه بیش از ۲۵۰۰ ساله در کشت و فرآوری گلمحمدی دارد گفت: ایران نه تنها مهد این گیاه معطر محسوب میشود، بلکه هم اکنون با دارا بودن بزرگترین دشت گلمحمدی ارگانیک جهان در مساحتی بیش از ۵ هزار هکتار، نقشی مهم در تولید و فرآوری آن در جهان دارد.
وی افزود: در ایران نیز استانهای فارس، کرمان و اصفهان به عنوان قطبهای اصلی تولید گل محمدی هستند.
معاون وزیر جهاد کشاورزی با اشاره به شرایط اقلیمی ایران، گل محمدی را یکی از مهمترین گیاهان دارویی سازگار با شرایط کمآبی کشور دانست و گفت: کشت این گیاه به دلیل نیاز آبی کم، سازگاری با شیب و زمینهای کم بازده و مقاومت نسبی در برابر تنشهای محیطی، در بسیاری از مناطق خشک و نیمهخشک کشور بهعنوان گونهای راهبردی مطرح است.
تیموری افزود: گل محمدی علاوه بر نقش اقتصادی، در حفظ خاک و تنوع زیستی نیز مؤثر بوده و با الگوی جدید کمآبی کشور همخوانی دارد.
وی با بیان اینکه گل محمدی پس از زعفران مهمترین گیاه دارویی کشور محسوب میشود گفت: بیش از ۷۰ درصد گل محمدی دنیا در ایران تولید میشود.
شهرستان بابل نیز در حالی میزبان دومین رویداد گل محمدی شمال کشور است که ۸ هکتار از زمینهای کشاورزی این شهرستان امسال زیر کشت گل محمدی رفت.
یادگاری از قدیم، امیدی برای آینده
گرچه کشت و توسعهی گل محمدی در اراضی شیبدار یک رویکرد جدید است، اما حضور این گل در فرهنگ ایرانی سابقهای طولانی دارد؛ از شعرهای سبک خراسانی تا آیینهای گلابگیری کاشان، همیشه نشانی از این گل بوده است. حالا این میراث قدیمی در مازندران، لباسی تازه پوشیده و تبدیل به راهی برای حفظ خاک، جلوگیری از فرسایش، بهبود معیشت روستاییان و زنده نگهداشتن روستاهایی شده که سالها با مهاجرت دست به گریبان بودهاند.
در مزرعهای در «بندپی غربی بابل»، وقتی از پیرمردی به نام صفرعلی درباره آینده این کشت میپرسم، کمی مکث میکند، سپس با نگاهی امیدوارانه میگوید: «این گل نهتنها زمینهارو نگه میداره، آدمارو هم نگه میداره. جوونا وقتی ببینن میشه از همین شیبها پول درآورد، دیگه از روستا نمیرن. ما سالها فکر میکردیم زمینای شیبدار بهدرد نمیخوره، ولی حالا میبینیم چقدر اشتباه میکردیم.»
بازگشت به قلب کشاورزی با حضور زنان
در بسیاری از روستاهای مازندران، زنان نقش محوری در کشت و برداشت گل محمدی دارند. این محصول سبک، قابلحمل و نیازمند دقت است؛ به همین دلیل زنان و دختران بهتر از مردان از پس آن برمیآیند.
در روستاهای دودانگه، زنی به نام هدی که کارگاه کوچک گلابگیری راه انداخته، برایم توضیح میدهد: «این کار باعث شد من از نظر مالی مستقل بشم. هم گل رو میکارم، هم محصولش رو فرآوری میکنم. اولش همه فکر میکردند این کار با درآمد نیست، ولی وقت حساب و کتاب دیدن و باورشون شد.
او ادامه میدهد: «خیلی از زنها تو روستاها دنبال کاری بودن که نه سرمایه زیادی بخواد نه توان بدنی بالا. گل محمدی بهترین گزینه شد.»
روایت باران؛ روایت زمین
مازندران استان باران است. بارانهای ناگهانی و ریز و درشت که گاهی چند روز پشتسر هم زمین را میشوید. اما همین بارانها باعث شده گلهای محمدی در این استان عطری متفاوت داشته باشند.
در روستاهای مناطق بالادست مازندران جایی میان ابر و مه، وقتی گلها را در دست میگیرم، عطرشان با آنچه در مناطق دیگر احساس کرده بودم فرق دارد. لطیفتر، نمناکتر و انگار کمی شیرینتر است. پیرزنی که کنارم ایستاده، میگوید: «این گلای شِوره خوردهس! بارون بهش زندگی میده.»
کارشناسان هم معتقدند رطوبت هوای مازندران، ترکیبات معطر گل را سنگینتر و ماندگارتر میکند. همین ویژگی یکی از دلایلی است که اسانس گل محمدی مازندران در سالهای اخیر موردتوجه قرار گرفته است.
سطح کشت گل محمدی؛ بیش از ۵۰۰ هکتار
اسدالله تیموری یانسری سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران با اشاره به گستردگی کشت گل محمدی در این استان، گفت: سطح زیر کشت این محصول به ۵۰۰ هکتار میرسد و میانگین عملکرد این محصول در مناطق مختلف استان متفاوت بوده و به طور متوسط بین سه تا چهار تن در هکتار برآورد میشود.
او با بیان اینکه بیشترین سطح زیر کشت گل محمدی در بخشهای دودانگه و چهاردانگه در مرکز استان قرار دارد، افزود: این مناطق در مجموع ۳۵۰ هکتار از اراضی زیر کشت گل محمدی را به خود اختصاص دادهاند.
سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران با اشاره به جایگاه فرهنگی و آیینی این استان، گفت: در مازندران بسیاری از فعالیتهای کشاورزی مانند کاشت، داشت و برداشت در کنار آیینها و سنتهای بومی برگزار میشود؛ آیینهایی که ریشه در فرهنگ غنی مردم این خطه دارد و با مفاهیم دینی و مذهبی پیوندی عمیق یافته است.
او افزود: همانگونه که در آیینهایی مانند کشت و برداشت برنج، مراسم شیردوشان توسط دامداران، خواندن اشعار مذهبی هنگام خرمنکوبی و جمع آوری شالی و حتی ارسال گل نرگس به حرم امام رضا (ع) جلوههایی از این فرهنگ دیده میشود، گلابگیری و برداشت گل محمدی نیز هر ساله در مازندران با آیینها و رسوم خاصی انجام میشود.
تیموری یانسری گفت: توجه به زنجیره ارزش این محصول، حمایت از صنایع بستهبندی در تراز صادراتی و توسعه بازار فروش، میتواند گل محمدی و فرآوردههای آن را به یکی از محصولات شاخص صادراتی استان تبدیل کند؛ موضوعی که ضمن افزایش درآمد کشاورزان، به احیای روستا زیستی در مناطق بالادست و تقویت اقتصاد مقاومتی نیز کمک خواهد کرد.
اما دستورالعملهای مهم احیای مزارع گل محمدی چیست؟
توصیههای کلیدی برای آمادهسازی و احیای مزارع گل محمدی ارائه شده است. مولایی، کارشناس باغبانی درباره توسعه گل محمدی در اراضی شیبدار خاطرنشان ساخت: این گیاه در تأمین ماده اولیه صنایع غذایی، دارویی، بهداشتی، آرایشی و بهداشتی سهم دارد و جلوگیری از فرسایش خاک، گسترش صنایع تبدیلی، اشتغالزایی و کاهش بیکاری از دیگر موضوعاتی است که دنبال میشود.
او درباره مزایای کشت گل محمدی خاطرنشان کرد: گل محمدی گیاهی کم آب بر و مناسب کشت دیم است و مققاوم به شرایط نامساعد محیطی و خاکی است.
به گفته مولایی، تقویت کشت گل محمدی دارای صرفه اقتصادی نسبت به کشتهای زراعی بوده و مناسب توسعه گردشگری کشاورزی است.
این کارشناس در خصوص برنامههای حمایتی سازمان جهاد کشاورزی هم در رابطه با کشت گل محمدی عنوان کرد: توزیع نهال یارانه دار، پرداخت تسهیلات بانکی، برگزاری کارگاههای آموزشی از دیگر اقدامات است که در توسعه کشت و کار این گیاه اثربخش خواهد بود.
وی تقویت برگزاری جشنواره گل محمدی را عاملی برای رونق فروش محصول بیان کرد و گفت: صدور مجوز نهالستان نیز، بخش دیگری از حمایتها در توسعه کشت گل محمدی است.
مولایی به رتبه نخست ایران در تولید گل، گلاب و غنچه خشک در جهان اشاره کرد و یادآور شد: بیش از ۵۰۰ هکتار اراضی به کشت گل محمدی اختصاص دارد که بالغ بر هزار تن گل هم برداشت میشود.
پایان روز؛ آغاز راه
آفتاب حالا بالا آمده و نسیم ملایمی روی دامنه میوزد. کشاورزان یکییکی سبدهای پر از گل را به سمت جاده میبرند. برخی راهی کارگاههای محلی گلابگیری میشوند، برخی دیگر مشتریهای خود را دارند و برخی هم گلها را تازه به فروش میرسانند.
در آخرین مزرعهای که قدم میزنم، صدای خنده بچههایی میآید که میان بوتهها دنبال پروانهها میدوند. مادرشان که مشغول جمعکردن سبدهاست، با لبخند به من میگوید: «این زمینا نفس میکشن حالا. قبلاً رانش زمین خاک رو میبرد هیچی نمیموند. اما گل محمدی هم خاکو نگه داشت هم ما رو در روستا»
رونق کشت گل محمدی در اراضی شیبدار مازندران، نهتنها یک اتفاق کشاورزی و اقدامی در توسعه و کشت و کار مقرون به صرفه است، بلکه روایت زندگی دوباره مردم این استان است؛ روایتی از امید، تلاش، همبستگی و سازگاری انسان با طبیعت. محصولی که آ
ب کم میخواهد، اما لبخند زیاد به چهره کشاورزان میآورد. محصولی که در زمینهای سخت و کممحصول جان گرفت، اما حالا به نرمی و لطافت عطرش، آیندهای روشن را برای روستاهای مازندران نوید میدهد.
سمیه فقیه خبرنگار اقتصادی صدا و سیمای مازندران
نظر شما