نفس حیات وحش فارس به شماره افتاد

گریه امانش نمی‌دهد. ۲۰ سال است که به آن‌ها خو گرفته است.

محیط بان روی زمین نشسته و زانوی غم در بغل گرفته است. انگار عضوی از خانواده اش را از دست داده باشد. با غمی عمیق به بز کوهی نگاه می‌کند و اشک می‌ریزد.حیوان نگون بخت آخرین لحظات عمرش را نفس می‌کشد.
شیوعِ بیماری طاعون نشخوارکنندگان کوچک به جان حیات وحش منطقه شکار ممنوعِ توت سیاهِ بوانات افتاده است.

تاکنون لاشه بیش از ۵۰ رأس کل و بز کوهی که بر اثر این بیماری تلف شده اند؛ کشف شده است.
مأموریت ویژه
ساعت ۵ صبح است و هوا تاریک. آقای بیگی سر گروه جستجو برای پایش منطقه شکار ممنوعِ توت سیاه محیط بانان را به صف کرده و درباره ماموریت ویژه آن‌ها سخن می‌گوید.

از یگان ویژه سیار استان و همیاران محلی هم کمک گرفته شده است. افراد به گروه‌های کوچک تقسیم و به بخش‌های مختلف منطقه شکار ممنوع توت سیاه اعزام می‌شوند تا وجب به وجب این منطقه را از نظر بیماری طاعونِ نشخوارکنندگان کوچک پایش کنند.
با یکی از گروه‌های جستجو همراه می‌شوم.

بعد از دو کیلومتر عبور از راه‌های سنگلاخی و صعب العبور به یکی از آبشخور‌ها می‌رسیم. کارشناس محیط زیست برایم می‌گوید احتمال یافتن حیوانات کنار آبشخور‌ها بیشتر است، زیرا پس از ابتلا به بیماری طاعون تب به شدت بالا می‌رود، حیوانِ مبتلا خود را به آبشخور می‌رساند، پس از رفع تشنگی زیر سایه درختی می‌رود و آماده مرگ می‌شود!

تلفات سنگین
با کمک گروه‌های پایش اداره کل محیط زیست فارس همه ۹ آبشخور منطقه توت سیاه بوانات هر دوتا سه روز یک بار شستشو و ضد عفونی می شود.

به گفته حمید ظهرابی مدیر کل محیط زیست استان فارس تلاش محیط بانان از بین بردن لاشه در اطراف آبشخور‌ها و در قله‌ها برای جلوگیری از شیوع بیماری است.

• آقای سعیدی، دامپزشکی که با محیط زیست همکاری می‌کند می‌گوید طاعون نشخوارکنندگان کوچک بیماری ویروسی است و با شروع ناگهانی تب، ریزش ترشحات از چشم و بینی، زخم دهان، تنگی نفس و سرفه بروز می‌کند و  باعث تلف شدن حیوان می شود.

با گروهی که همراه شده بودیم به یکی از آبشخور‌ها بر فراز یکی از قله‌های منطقه توت سیاه رسیدیم. لاشه یکی از بز‌های کوهی که بر اثر ابتلا به طاعون در کنار آبشخور افتاده و توسط حیوانات درنده خورده شده صحنه دردناکی رقم زده بود.

کارشناس محیط زیست دهان یکی از حیوانات مبتلا به بیماری را باز کرد و نشانمان داد پر از عفونت شده بود. او می گوید دیگر امیدی به نجات  این بز کوهی نیست.

به سراغ یکی از آبشخور‌ها که بین دام و حیات وحش توت سیاه مشترک بود رسیدیم.
کارشناس محیط زیست برایمان توضیح می‌دهد بیمار‌ی از دام به حیوانات حفاظت شده توت سیاه سرایت کرده است. زیرا برخی آبشخور‌ها بین آن‌ها مشترک بوده است.

• با کمک گروه‌های جستجو لاشه ۵۴ راس کل و بز کوهی که بر اثر طاعون تلف شده اند در منطقه شکار ممنوع توت سیاه پیدا شد. اما مدیر کل محیط زیست فارس آمار را خیلی بیشتر می‌داند و می گوید بسیاری از لاشه‌ها در نقاط غیر قابل دسترس هستند و بسیاری هم توسط حیوانات درنده خورده شده اند.

ظهرابی این تلفاتِ سنگین و غیر قابل جبران را به سبب بی دقتی در ورود دام آلوده از استان‌های همجوار به منطقه شکار ممنوع توت سیاه ذکر می‌کند.
پروانه دردسرساز

با حکم قضایی اگر چه چرای دام‌ها در منطقه شکار ممنوع توت سیاه متوقف شده، اما شواهد نشان می‌دهد ۹ بخش از منطقه توت سیاه محل چراگاه و آبشخور مشترک دام و حیوانات این منطقه بوده است.

به سراغ دهیار مُنج  در همسایگی توت سیاه رفتم. آقای خوش آمن می‌گوید ورود گوسفندان به این منطقه بیش از حد پروانه‌های صادر شده برای چرا بوده است.

به گفته او افرادی که پروانه چرا دارند، اما دامی ندارند؛  مجوز چرایِ دام خود را در اختیار دامدارانی قرار می‌دهند که فاقد پروانه چرا هستند و با استفاده از این پروانه به ورود دام‌های خود به منطقه شکار ممنوع توت سیاه اقدام می‌کنند.
منشا بیماری
 از بوانات که برگشتم برای بررسی بیشتر موضوع به سراغ علی جواهری معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری  استان رفتم. او کمبود نیرو برای رصد و کنترل پروانه چرای دام را علت اصلی ورود بی رویه دام در مراتع و منابع طبیعی استان ذکر می‌کند.
به اداره کل دامپزشکی استان هم سر زدم و در خصوص واکسینه نشدن دام‌ها سوال کردم، اما حمیدرضا ناظمی مدیر کل دامپزشکی استان فارس اظهارات متولیان محیط زیست استان در خصوص ابتلا حیوانات منطقه شکار ممنوعِ توت سیاه از طریق دام آلوده را رد می‌کند

پس منشا این بیماری از کجاست؟

اواخر مرداد ماه بود که محیط بانان اداره کل حفاظت محیط زیست استان فارس در منطقه شکار ممنوع توت سیاه، حین گشت زنی متوجه لاشه یک راس پازن و یک راس بزغاله بیمار شدند که هر دو را به اداره دامپزشکی بوانات انتقال دادند. 

شواهد بالینی احتمال شیوع طاعون نشخوار کنندگان کوچک را قوت بخشید و برای اطمینان، نمونه برای تشخیص به آزمایشگاه دامپزشکی ارسال شد سپس با دستور مدیر کل حفاظت محیط زیست استان فارس،  ضدعفونی کردن آبشخورها ، گشت زنی و رصد گله ها در اولویت محیط بانان قرار گرفت.

دکتر سعیدی دامپزشکِ همکار محیط زیست تاکید می‌کند راهِ انتقال بیماریِ طاعون به طور قطع از طریق فضای مشترک دام با حیات وحش است. در نتیجه بیماری طاعون یا از طریق آبشخور یا از طریق چراگاه مشترک از دامِ بیمار به حیات وحش سرایت کرده است.

• منطقه شکار ممنوع توت سیاه بوانات با وسعت ۱۸ هزار و  ۳۸۰ هکتار در فاصله ۳۰ کیلومتری شهر بوانات و ۷۳ کیلومتری جاده شیراز به اصفهان قرار دارد .

توت سیاه به‌دلیل وجود گونه‌های نادر گیاهی و جانوری، از زیستگاه‌های مهم کشور به‌شمار می‌رود. پوشش گیاهی منطقه شامل بنه، بادام، درمنه، انواع گون، چای کوهی، ریواس و قیچ است و از گونه‌های جانوری ساکن در آن می‌توان به کل و بز، قوچ و پلنگ اشاره کرد.

توت سیاه از سال ۱۳۶۲ به عنوان منطقه شکار ممنوع معرفی شد. مناطق حفاظت شده روشنکوه و درّه باغ در فارس و منطقه حفاظت شده بوروئیه در استان یزد  توت سیاه را احاطه کرده اند.
نکند دیر شود
محیط بان منطقه شکار ممنوع توت سیاه با دلی پر از درد کنار لاشه بز کوهی نشسته  بود و به روز‌هایی که او با چموشی از کوه و کمر بالا می‌رفت فکر می‌کرد. اگر بیماری به او سرایت نکرده بود حالا زنده و قبراق در منطقه چرا می‌کرد و از آبشخورهایش سیراب می‌شد.

حالا ترس به جان بیش از ۲۸۰ قوچ، میش، کل و بز‌های کوهی توت سیاه بوانات افتاده است.
بیماری طاعونِ نشخوارکنندگان کوچک پارسال در لارستان ۳۰۰ قوچ را به کام مرگ کشاند و حالا بیم آن می‌رود بیماری به مناطق دیگر هم سرایت کند.

تا دیر نشده باید کاری کرد و گرنه دیگر حیوانی نمی‌ماند تا تابلو شکار ممنوع برایشان نصب کرد.